ध्यान

परिचय

सनातन ध्यान विज्ञानका गुणसूत्र र मेरो साधनाको स्वानुभूतिको योगबाट विकसित यो निर्मल ध्यान शारीरिक र मानसिक मलबाट मुक्त भई निर्मल बन्ने सरल मार्ग हो । वर्तमान आर्थिक युगमा आनन्द र शान्तिपूर्वक बाँच्ने आकांक्षा राख्ने मानवलाई दृष्टिगत गरी यो ध्यान विधि विकसित गरिएको हो ।

शरीर, चित्त र चैतन्यको सक्रिय सहभागितामा पूर्ण हुने तीन चरणमा रहेको यो ध्यान प्रणाली मलको मलिन मार्गबाट निर्मल सत्पथतर्फ बढाउने, बेहोसीबाट होसको यात्रामा लैजाने सरल र शक्तिशाली विधि– विज्ञान हो । मानव आफ्नो देह ऊर्जा, प्राण ऊर्जा र आत्मा ऊर्जाको त्रिवेणी स्नान गर्दछ र अनादि सत्तातर्फ अघि बढ्छ ।

वर्तमान मानव आफ्नो प्रकृति या भनौं मूल उद्गमबाट टाढा गइरहेको छ । शरीर योग, विश्व योग र अनादि योगको संगमबाट स्वधर्मको जीवन जिउने कला, संस्कृति र विज्ञानलाई भुलिसकेको छ। बेहोस जीवनशैलीले होस मार्गका सबै मूल ढोकाहरू बन्द गरिदिएको छ । बेहोसीका कारण वर्तमान मानव दुखी, अशान्त, भयभीत र असन्तुलित छ । जसका कारण सुखको खोजमा, शान्तिको खोजमा, अभयको खोजमा, आनन्दको खोजमा बेहोस भौंतारिइरहेको छ । पैसाको थुप्रोमा, पद–प्रतिष्ठामा, रक्सीको बोतल र लागु पदार्थमा, यौन भोगमा आदि यस्तै–यस्तै बेहोस यात्रामा आँखामा पट्टी बाँधेर दौडिएको छ मानव । कहाँ लुकेको छ सुख, आनन्द र ऐश्वर्य भनेर दौडँदा–दौडँदा आज ऊ आफ्नो केन्द्रबाट त धेरै टाढा पुगेको छ, परिधिबाट पनि उछिट्टिँदैछ । यही दौडमा मानव जाति नै मलैमलले मलिन हुँदै गइरहेको छ । निर्मल नहुँदासम्म कहाँ सुख, शान्ति र आनन्द नै मिल्दछ र ? संसारमा आजसम्म विज्ञानको चरम विकासले बाहिर खोजेको खोजले सुविधा त दिन सक्यो तर आनन्द र उत्सवमय जीवन दिन सकेन । जसले सुख, आनन्द र उत्सवमय जीवन चाहन्छ उसको खोज भित्र हुनुपर्दछ । भित्रको ऐश्वर्यको खोज ध्यान विज्ञानद्वारा मात्र सम्भव छ । जससँग बाहिरी र भित्री दुवै ऐश्वर्यको सम्यक मेल छ ऊ मात्र संसारमा सुखी र आनन्दित हुन सक्दछ ।

यो निर्मल ध्यान ३० वर्षदेखि हजारौं हजार मानिसमाथि प्रयोग गरेर सिद्ध भएको वैज्ञानिक विधि हो जो सरल र शक्तिशाली छ । यसका ११ चरणहरू छन् जसको प्रथम प्रवेश चरणलाई यहाँ समावेश गरिएको छ ।

विधि प्रवेशभन्दा पहिले

निर्मल ध्यानको विधि प्रवेशभन्दा पहिले निम्न आधारभूत जीवनशैली र कार्य सुरु गर्नु जरुरी छ जसले विराट लाभ प्राप्त हुन्छ ।

१) चुरोट–तमाखु, जाँड–रक्सी एवं अन्य लागुपदार्थ र मांसाहार छाड्नु पर्दछ । तत्काल छाड्न नसके संकल्प गरेर २१ दिनमा छाड्नु पर्दछ ।
२) हरियो सागपात एवं तरकारी, सुखा एवं ताजा फलफूल, कन्दमूल, अंकुरित अनाज, काँचो खान मिल्ने सलाद आदि र सादा, सुपाच्य र सात्विक भोजन गर्नु पर्दछ ।
३) विहान सूर्याेदयभन्दा पहिले ध्यानको प्रारम्भिक अभ्यास गर्नु राम्रो हो तर साधनाको रूपमा गर्ने हो भने हरेक २–२ घण्टामा गर्न सकिन्छ । साधनाको रूपमा गर्ने हो भने रसाहार, अल्पाहार (मुङको खिचडी), सुखा फल आदि मात्र खानु राम्रो हो ।
४) पेट मलरहित खाली, समयानुकुलित जल स्नान, कमसेकम र हलुका लुगा (सम्भव भए सेतो–सुती), एकान्त स्थान राम्रो हुन्छ ।
५) चारैतर्फबाट वायु प्रवाह हुन सक्ने, खुला र हावादार स्थान राम्रो हुन्छ । नदी, समुद्र, हिमालका सुरक्षित किनारा साथै वर–पिपलको फेद, जंगल बगैंचा, पहाड, खुल्ला आकास आदि श्रेष्ठ स्थल हुन् । यो देश–काल–परिस्थिति अनुसार निर्णय गर्ने ।
६) मानव जीव–जन्तु, चरा–चुरुङ्गी, वनस्पति आदि अनादि सत्ताका कृतिहरूप्रति अहिंसा व्रतले ध्यानलाई विराट बनाउँछ ।
७) अल्पाहार, गहिरो निद्रा, तनावमुक्त विश्राम, एकान्तवास, मौन आदिले ध्यान उपलब्ध गर्न सजिलो हुन्छ । अत्यन्त धेरै या थोरै नभएर सम्यक भोजन, आलस्यका साथ धेरै सुत्ने या तपी देखिन कम सुत्ने नगरी सम्यक निद्रा, धेरै बोल्ने या बोल्दै नबोल्ने नगरी अति आवश्यक मात्रामा बोल्ने सम्यक मौन, हुलका साथ बसिरहने या कोठामा चुकुल लगाएर बस्ने नगरी अति आवश्यकतामा मात्र भेटघाट गर्ने सम्यक एकान्त, थकित हुने गरी श्रम गर्ने या हलचलै नगर्ने नगरी सम्यक योगासन एवं व्यायाम आदि ध्यान यात्रामा सहयोगी हुन्छन् ।
८) संकल्पवान ध्यानमार्गीहरूले नुन र चिनीलाई छाड्नु श्रेष्ठ तप हो । नुन र चिनीलाई छाडेपछि होटल, भोज–भतेर, स्वच्छन्द भोजनबाट मुक्ति मिल्दछ । आफ्नो घरमा बनेको साइिभ्वक र सम्यक भोजनले ध्यान मार्गमा सरलता हुन्छ । यसलाई कठोर नियमका रूपमा नहेर्नु तर श्रेष्ठ तपका रूपमा हेर्नु ।
९) बुद्ध दुःखबाट साक्षी, जनक सुखबाट साक्षी, शिव दुःख–सुख दुवैबाट साक्षी । साक्षी नै धारणाबाट ध्यानमा, ध्यानबाट समाधिमा र समाधिबाट अनादि सत्तामा पुर्‍याउने गुणसूत्र हो ।
१०) अनादि सत्ता उपलब्ध गर्ने संकल्पका साथ ध्यानको प्रारम्भ गरेको क्षण नै शुभ–मुहूर्त हो, शुभ लगन हो । अतः तिथि, बार, शुभ दिन निश्चित गरेर ध्यान सुरु गर्दछु भनेर नसोचौं । तत्काल जहाँ छौं त्यहीँबाट संकल्प गरौं ।

विधि प्रवेश

विधि विज्ञान ध्यान होइन, ध्यान उपलब्ध गर्ने मार्गलाई सरल र सुगम बनाउने प्रविधि मात्र हो । यहाँ उल्लेखित विधिलाई नै ध्यान मानेर रमाउनु हुँदैन । दिनमा १ घण्टा यो विधिलाई प्रयोग गरेर म ध्यानी हुँ भन्ने अहंकार लिनु हुँदैन । एक दिन विधि–प्रविधि हराउँछ र ध्यान उपलब्ध हुन्छ तब जीवन आनन्द र उत्सवले विराट बन्दछ ।

यो ध्यान विधिको पहिलो र दोस्रो चरण १०–१० मिनेटको छ र तेस्रो चरण ४० मिनेटको छ । साधनाको लागि अभ्यास गर्ने साधकले गुरुको साथमा रहेर समय र सीमालाई विस्तार गर्दै समयातीत र असीममा प्रवेश गर्न सक्दछन् ।

प्रथम चरण

यो चरण गहिरो र लामो श्वास–प्रश्वाससँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्दछ । कुनै ध्यानात्मक आसनमा बस्ने, त्यसमा पनि बज्रासन बढी सहयोगी हुन्छ । मेरुदण्ड सिधा रहोस् । नाकका दुवै प्वालहरूबाट समान गतिमा लामो र गहिरो श्वास–प्रश्वास गर्ने । बाहिरबाट यति वायु भित्र भर्ने कि वायु भित्र जान सक्ने सम्पूर्ण सम्भावना पूरा होस् । फेरि उही गतिमा वायु बाहिर फ्याँक्ने कि वायु बाहिर फ्याँक्न सक्ने सम्पूर्ण सम्भावना पूरा होस् । न त भित्र रोक्ने हो न त बाहिर रोक्ने हो । एउटै गतिमा वायु भित्र प्रवेश गर्दछ र अन्तिम विन्दुबाट पुनः उही गतिमा बाहिर निस्कन्छ । यो जति लामो, गहिरो र एक लयमा हुन्छ, त्यति नै बढी आनन्द प्राप्त हुन्छ । यो चरणको केन्द्र छाती हो अर्थात् ह्दय केन्द्र हो । नाकबाट वायु भित्र प्रवेश गर्दा तिमी पनि साथ साथ प्रवेश गरý न अघि न पछि साथ साथ । वायु नाक हुँदै श्वास नलीबाट फोक्सोमा पुग्दछ र फोक्सोको हरेक सूक्ष्म प्रवेशद्वारबाट प्राणवायु सम्पूर्ण कोषाणुसम्म फैलिन्छ र पुनः सूक्ष्म निकास द्वारहरूबाट त्यही गतिमा प्राणनाशक वायु फोक्सो, श्वास नली र नाक हुँदै बाहिर निस्कन्छ । स्वजातीय द्रव्य बोकेर प्रवेश गरेको वायु विजातीय द्रव्य बोकेर फर्कन्छ । यो क्रियाले शरीर, मन र चेतना निर्मल हुन्छ ।

सारा जीवन श्वासको खेल हो । जगतमा जीवनको अस्तित्व श्वासमा निर्भर छ । हामीले जसरी श्वास–प्रश्वास गर्नु पर्ने हो, त्यसरी गरिरहेका छैनौं । प्रतिफल आवश्यक श्वास–प्रश्वासको अभाव नै तेस्रो विधायक प्राणशक्तिको अभाव हो । मानव शरीरको बाहिरी हिस्सालाई हेर्दा पनि वर्तमान मानवको फोक्सोले जति श्वास–प्रश्वास गर्नु अनिवार्य थियो, त्यसको २० प्रतिशत पनि गर्न सकेको छैन । प्रतिफल बाँकी ८० प्रतिशत भाग शरीरलाई हानि गर्ने विजातीय पदार्थ (धुवाँ, धुलो, कफ, कार्वनडाइअक्साइड आदि) ले भरिएर रहेको छ जो सयौं रोगको कारण हो ।

यो १० मिनेटको अभ्यासले विस्तारै–विस्तारै फोक्सोको सम्पूर्ण भागका साथै कोषाणुहरूमा भरिएको विजातीय पदार्थलाई सफा पार्दछ र स्वजातीय प्राणवायुलाई अन्तरकोषीय कोषाणुसम्म पुर्‍याउँछ । शुद्ध वायुद्वारा बुद्ध आयु प्राप्त गर्न सक्दछौं जसको सुप्रभाव शरीर योगदेखि विश्व योगसम्म पर्दछ ।

दोस्रो चरण

सम्पूर्ण शरीर र मनको कोष–कोषमा जम्मा भएका विजातीय पदार्थहरूलाई निकाली तिनीहरूमा प्राण ऊर्जा भरेर शक्तिशाली बनाउनु यस अभ्यासको प्रथम र महइभ्वपूर्ण कार्य हो भने निर्मल चेतना प्राप्त गर्ने राजमार्ग पनि हो । शरीर र मनको निर्मलताले नै चैतन्यबोधको ढोका खोल्दछ । हुलले मानेको सत्यको भूलबाट स्वयम्ले जानेको सत्यको मूलसम्म पुर्‍याउँछ ।

पहिलो चरणमै बसेको ध्यानात्मक आसनमा बस्ने । बज्रासन सबैभन्दा राम्रो हो । प्रश्वास (रेचक) लाई शक्तिपूर्वक बाहिर छाड्ने र नाभिलाई शक्तिपूर्वक मेरुदण्डतर्फ धक्का दिने । धक्का दिनेवित्तिकै नाभिलाई शान्त छाडिदिने जसले पूर्व अवस्थामा आओस् । नाभि पूर्व अवस्थामा आउनुका साथसाथ नाकबाट स्वाभाविक रूपमा श्वास (पूरक) भित्र प्रवेश गर्दछ । यो चरणमा केवल सम्पूर्ण अस्तित्वको केन्द्र, ऊर्जाको केन्द्र र समग्रमा भन्दा अनादि सत्ताको शरीरको केन्द्र नाभिलाई जोडले प्रश्वास (रेचक) लाई बाहिर फ्याँक्दै मेरुदण्डमा धक्का दिने र शान्त हुन दिने । नाभि मानव जीवनको केन्द्र हो, यो बाटोबाट हामी जगतमा प्रवेश गरेका थियौं । चक्र विज्ञानको दृष्टिमा यस अभ्यासले मूलाधार, स्वाधिष्ठान र मणिपूर चक्रलाई निर्मल बनाउँछ । शरीर, मन र चेतनालाई निर्मल बनाउँछ ।

बाह्य ज्ञान–विज्ञानको केन्द्र मस्तिष्क हो, भावना र संवेदनाको केन्द्र ह्दय हो, अस्तित्व र प्राणतइभ्वको केन्द्र नाभि हो । विचार या सूचनाप्रधान जगतबाट भावनाप्रधान जगत र भावनाप्रधान जगतबाट प्राणप्रधान जगतमा यात्रा गर्नु नै ध्यान हो । प्राणप्रधान जगतबाट हामी अनादि सत्तामा प्रवेश गर्दछौं । अध्यात्मिक साधना या शरीर र मनको पूर्ण स्वास्थ्य र निर्मलताका लागि नाभि रहस्यको केन्द्र हो । नाभि शरीरको जन्म, स्थिरता र मृत्युको केन्द्र हो । मानव शरीरको रहस्य, रचना र रफ्तारको केन्द्र नाभि अर्थात् मणिपुर चक्र ९कयबिच उभिहगक० हो । ब्रहृमाण्डमा सूर्यको जुन स्थान छ शरीरमा नाभिको त्यही स्थान छ । यसैले नाभिलाई सूर्य चक्र, प्राण चक्र, गति चक्र, निर्मल चक्र, अग्नि चक्र आदि नामले पनि सम्बोधन गरिन्छ । योग ग्रन्थ आयुर्वेद ग्रन्थ, तन्त्र ग्रन्थ साथै वेद–वेदाङ्ग, प्राच्य एवं पाश्चात्य धर्मदर्शन, साहित्य–संगीत–कला आदि सबैतिर नाभिको गुणगान गाइएको छ । बाह्य जगत र अन्तरजगतको पुलका रूपमा नाभिले काम गरिरहेको छ । प्राण–विज्ञानको आत्मा हो नाभि । एक दिन आधुनिक विज्ञानले पनि बुझ्ने छ नाभि रहस्य । र, नाभिको महइभ्व आमाको गर्भसम्म मात्र होइन अस्तित्वको गर्भसम्म र त्योभन्दा विराट अनादि सत्तासम्म रहेको जान्ने छ। यो दिन शरीर रचना र क्रिया विज्ञानले आफ्नो शिखर छुनेछ ।

नाभिको गुणगान जति गाए पनि कम हुन्छ । यसको विराट रहस्य शब्दले होइन साधनाले देख्न सकिन्छ । प्राण विद्या एवं विज्ञानको केन्द्र नाभिलाई होस, समझ र चैतन्य बोधद्वारा जान्न सकिन्छ । मान्नुलाई छाडेर जब जान्नुलाई स्वीकार्छौं, तब गन्तव्य टाढा छैन, जानेर मान । मानेर जान्न गाह्रो छ, असम्भव नै भने हुन्छ । प्रवचनबाट स्ववचनमा, ग्रन्थबाट निग्रन्थमा, आदिबाट अनादिमा प्रवेश गरेर नै तिम्रा सम्पूर्ण प्यास मेटिनेछन् । सम्पूर्ण सामथ्र्य लगाएर साधना गर ।

नाभि केन्द्र हो । त्यसबाट षड्चक्रहरू बने । षड्चक्रबाट २१ चक्र बने । २१ चक्रबाट १०७ चक्र बने । १०७ चक्र (मर्मस्थान) बाट ५६७ चक्र बने र त्यसबाट करिब ७ करोड चक्र बने जो प्रतिक्षण प्रकम्पित छन् ।

नोट: यो शक्तिशाली प्रयोग हो । नयाँ अभ्यासी, वृद्ध–वृद्धा या रोगीले गुरुका साथ रहेर अभ्यास गर्नु पर्दछ । प्रारम्भमा १ मिनेट, ३ मिनेट, ५ मिनेट, ७ मिनेट गर्दै १० मिनेट पुर्‍याउनु पर्दछ । पहिलो दिनमै ५–१० मिनेट गर्नु हुँदैन । क्रमिक रूपमा सरलताका साथ बढाउनु पर्दछ । गर्मीको समयमा पित्त प्रकृति भएकाले धेरै गर्नु हुँदैन । देश, काल, परि स्थितिलाई ध्यान दिएर साधकले लाभ प्राप्त गर्न सक्दछन् ।

तेस्रो चरण

यो चरण श्वासमा ध्यान राख्दै, त्यसैमा सहज बग्ने चरण हो । श्वासद्वारा नै देह सत्ता र अनादि सत्ता जोडिएको छ । श्वास पुल हो— वारि देह सत्ता छ पारि अनादि सत्ता । श्वास हाम्रो सबैभन्दा अग्लो उचाइ हो र गहिरो गहिराइ पनि । हाम्रो सबैभन्दा टाढा शरीर छ र बीचमा श्वास र सबैभन्दा नजिक अनादि सत्ता । तर, हामीले सबैभन्दा टाढाको देखेका छौं नजिकको भुलेका छौं । श्वासले नाता जोडिदिन्छ ।

नाकका दुवै प्वालबाट आइरहेको र गइरहेको श्वासलाई होसपूर्वक हेरिरहनु । सम्पूर्ण काम–कुराबाट माथि उठेर हेर्ने कला, विज्ञान र चैतन्यबाट सजग साक्षी बन्नु । श्वास–प्रश्वास जसरी आउँछ आओस्, जसरी जान्छ जाओस् । श्वास–प्रश्वासलाई लामो–छोटो बनाउने कोशिस नगर्नु जस्तो प्रणायाममा गरिन्छ । सहज आफ्नै गति र लयमा बग्न दिनु । श्वास–प्रश्वासका साथ–साथ पूर्ण होसका साथ अघि बढ्नु, न अगाडि न पछाडि, साथ–साथ ।

श्वास भित्र प्रवेश गर्‍यो नाकको प्वालभित्र स्पर्श गर्दै । श्वास अगाडि बढ्यो श्वास नाली हुँदै फोक्सो फैलियो । क्षणभर स्वाभाविक रूपमा श्वास–प्रश्वास रोकियो । फेरि प्रश्वास बाहिर आयो । फोक्सो खुम्चियो नाकका प्वालमा स्पर्श गर्दै प्रश्वास बाहिर निस्कियो । क्षणभर स्वाभाविक रूपमा श्वास–प्रश्वास रोकियो । फेरि नयाँ श्वास आयो फेरि नयाँ प्रश्वास गयो । यो विराट चक्र चलिरहेको छ । यी क्षणहरूलाई अनुभव गर, विचारका साथ होइन निर्विचारका साथ । श्वास–प्रश्वासको स्पर्श पनि अप्राकृतिक नबनोस् कृति बनोस् । कथा नबनोस् कौशल बनोस् । प्रत्येक सूक्ष्माति सूक्ष्म क्षणहरूलाई देख । यो चक्र सम्पूर्ण शरीरको सम्पूर्ण कोषाणुदेखि ब्रहृमाण्डको अनादि सत्तासम्म घुमिरहेको छ । तर, यो आधार अभ्यासमा हामी फोक्सो या छातीसम्म मात्र साथ–साथ यात्रा गर्दछौं । अगाडि बढेर नाभि क्षेत्रसम्म फैलिन सक्दछौं । हेर्नु निष्कम्प हेर्नु, निशब्द हेर्नु, निर्विचार हेर्नु विज्ञानको पनि विज्ञान महाविज्ञान हो । निर्मल, निर्धुम स्थितिबाट हेर्दै जाऊ कि एक दिन यस्तो शुद्धतम स्थिति आओस् श्वास–प्रश्वाससँग जोडिएको अनादि सत्ता देख्न सकियोस् । सत्य आफ्नो विराट स्वरूपमा प्रकट होस् ।

श्वास–प्रश्वास र भावको अन्तरसम्बन्ध छ । श्वास–प्रश्वास बदलियो त भाव बदलियो । डराएको बेलामा श्वास–प्रश्वास छुट्टै किसिमले चल्दछ, प्रेमको बेलामा छुट्टै किसिमले चल्दछ, क्रोधको बेलामा छुट्टै किसिमले चल्दछ, अहंकारको बेलामा छुट्टै किसिमले चल्दछ । चोरीको बेलामा छुट्टै किसिमले त लोभको बेलामा छुट्टै किसिमले, अहिंसाको बेलामा छुट्टै किसिमले त हिंसाको बेलामा छुट्टै किसिमले चल्दछ । हरेक भावले श्वास–प्रश्वासमा प्रभाव पार्दछ । जब श्वास–प्रश्वासलाई सहज हेर्ने बानी हुन्छ तब यो कुराको ज्ञान हुन्छ । श्वास–प्रश्वास बदल्दा कसरी भाव बदलिन्छ, भाव बदल्दा कसरी श्वास–प्रश्वास बदलिन्छ । यो श्रेष्ठतम कला हो जसले हरेक विषम परिस्थितिलाई सम बनाउन सहयोग गर्दछ । समइभ्व नै ध्यानको उच्च अवस्था हो ।

श्वास–प्रश्वास हेर्ने कला एवं विज्ञान सनातन महाविज्ञान हो । जसको प्रयोगद्वारा मानव इतिहासमा लाखौं साधकले अनादि सत्ताको विराट सत्य उपलब्ध गरेका छन् । श्वास–प्रश्वास हेर्ने कला, जान्नु हरेक मानवका लागि आवश्यक छ । यो यसरी हेर्ने हो कि जसरी हामी नदी किनारामा बसेर नदीको प्रवाह हेर्दछौं । हिमालको सौन्दर्य हेर्दछौं । पुष्पको पुष्पित आभा हेर्दछौं । जस्तो छ त्यस्तै उसकै गति र सौन्दर्यमा । कुनै रोजाइबिना, कुनै चाहनाबिना । कस्तो भए राम्रो हुन्थ्यो या कस्तो भएर नराम्रो भयो आदि आदि । मोह र द्वेषबिना तर्क–वितर्कबिना उसकै स्वरूपमा हेर्नुमा शान्ति छ, सौन्दर्य छ, सत्य छ । अहिंसा छ, करुणा छ, प्रेम छ ।

श्वास–प्रश्वासको साक्षी अवलोकन गर्दा एक स्थिति यस्तो आउँछ कि बाहिरबाट भित्र गएको श्वास र भित्रबाट बाहिर अएको प्रश्वास एक क्षणका लागि एक विन्दुमा मिल्दछन् र स्थिर हुन्छन् । त्यो अवस्थामा मंगलावस्था अवतरित हुन्छ । जब श्वास पूरा भित्र जान्छ तब एक क्षणका लागि रोकिन्छ । जब प्रश्वास पूरा बाहिर जान्छ तब एक क्षणका लागि रोकिन्छ । यो दुवै क्षण होसपूर्ण भयो भने अहंकार, महइभ्वाकांक्षा र प्रतिस्पर्धाको त्रिवेणी समाप्त हुन्छ । श्वास–प्रश्वास रोकियो भने मन रोकिन्छ, मन रोकियो भने श्वास–प्रश्वास रोकिन्छ । यहाँ रोकिनु भनेको दिव्य विश्राममा रहनु हो । चैतन्य निद्रामा रहनु हो । श्वास– प्रश्वास रोकियोस् या मन रोकियोस् अहंकारको त्रिवेणी स्वतः नै मानव जीवनबाट विदा हुन्छ ।

लाभ

लाभ, लोभ र लोभीको त्रिवेणीमा आजको मानिस बाँचेको छ। त्यसैले लाभको कथा नसुनाएसम्म लोभीको लोभ जाग्दैन र साधनामा आउँदैन । तसर्थ यो लौकिक लाभ खण्ड राखिएको छ । निर्मल ध्यानले निम्न उल्लेखित लाभहरू प्रारम्भिक अवस्थामै देखिन्छन् । निम्न लाभ ठूलो लाभ होइन । श्रेष्ठ लाभ त अनादि सत्ता उपलब्ध गर्नु नै हो । आजको मानिसले शारीरिक र मानसिक लाभ प्रारम्भमा नै नसुनीकन सत्पथद्वारा अनादि सत्तामा जाने साहस गर्दैन । योगका विविध विधि–विज्ञानहरू शरीर सत्ता, ब्रहृमाण्ड सत्ता र अनादि सत्तालाई जानेर सत्यमा स्थित हुनका लागि थियो तर आज शरीर सत्ताको पनि निम्नतम तल जो दैनन्दिन देखिरहेका छौं, त्यसको रोग र शोकले विक्षिप्त बनाइरहेको छ । त्यसैले यो निर्मल ध्यानले शारीरिक र मानसिक रोगमा के काम गर्दछ भन्ने कुरामा यो लाभ खण्ड केन्द्रित छ । तर, यो ध्यान विधि विराट र शक्तिशाली छ जसको लाभको वर्णन शब्दमा सधैं अपूर्ण रहन्छ । यसको अध्यात्मिक लाभ र अगाडिको अभ्यासका लागि गुरुका साथ बसेर साधना गर्नु आवश्यक छ ।

१) नसर्ने र आजको विश्वलाई घुँडा टेकाइसकेको रोग, मुख्यतः मोटोपन, रगतमा कोलेस्ट्रोल एवं ट्राइग्लिसिरायड जस्ता चिल्लोको वृद्धि जो ह्दय रोगको प्रमुख कारण, मधुमेह, दम, आदि नियन्त्रणमा लाभ पुर्‍याउँछ ।
२) रोगको जननी कब्जका साथै अम्लपित्त, वायुगोला, अपच–अजीर्ण र अन्य पेट रोगमा केही दिनमा लाभ पुर्‍याउँछ ।
३) सम्पूर्ण शरीरको कान्ति, ओज, आभा बढ्नुका साथै दिव्य सौन्दर्य प्रकट हुन्छ ।
४) कफप्रधान रोगहरू रुघा–खोकी, पिनास, दम आदि समूल नष्ट हुन्छन् ।
५) छाती र पेटभित्र रहेका मुटु, फोक्सो, कलेजो, मिर्गौला, फियो, क्लोम ग्रन्थि, आमाशय, ठूलो र सानो आन्द्रा आदिलाई निर्मल र शक्तिशाली बनाउँछ ।
६) स्त्री एवं पुरुष प्रजनन् प्रणालीका रोगमा फाइदा पुर्‍याउँछ । पाठेघर खसेको र हर्नियाको समस्या भएकाले दोस्रो चरण नगरी पहिलो र तेस्रो मात्र गर्नु ।
७) विभिन्न ग्रन्थिहरूबाट नियमित निस्कने अन्तःस्रावी र बहिस्र्रावी हर्मोनहरूको सन्तुलन गराउँछ । हर्मोनहरूको कमी या बढीबाट पैदा हुने स्वास्थ्य समस्याहरूमा यो ध्यानले फाइदा पुर्‍याउँछ ।
८) पुनर्यौवनका लागि यसले चमत्कारिक काम गर्दछ । असमयमै रौं फुल्ने, झर्ने, मोटो र दह्रो हुने जस्ता रौंका समस्या अनुहार एवं सम्पूर्ण शरीरमा कालो–सेतो दागहरू, छाला चाउरी पर्नु जस्ता समस्याहरूमा फाइदा पुर्‍याउँछ । लामो समय यो ध्यान गर्ने वृद्धहरूमा पनि युवामा जस्तै जोश–जाँगर र कान्ति पाइएको छ ।
९) शरीर र मनमा संकलित विजातीय पदार्थको निष्कासन एवं जीवनी शक्तिको वृद्धि गर्दछ जसले रोग र शोकबाट मुक्ति मिल्दछ ।
१०) स्मृति नाश (भुल्ने समस्या) मा अत्यन्त राम्रो सुधार पाइएको छ । पढेका, सुनेका, देखेका आदि घटनाहरूलाई स्मृतिपटलमा व्यवस्थित र क्रमबद्ध रूपमा राख्ने क्षमतामा वृद्धि हुन्छ । उचित समयमा आवश्यक सूचना तत्काल स्मृतिमा आउने क्रममा पनि राम्रो लाभ पाइएको छ । भुल्ने रोग (अल्जाइमर) का रोगीहरूमा पनि स्थिरता र सुधार देखिएको छ ।
११) चिन्ता, तनाव, हीनताबोध, उच्चताबोध, क्रोध, डर, अनिद्रा आदि मानसिक समस्या साथै हिंस्रक स्वभावबाट मुक्ति मिल्दछ ।
१२) जाँड–रक्सी, चुरोट–तमाखु, गाँजा–भाङ एवं अन्य नशा या लागुपदार्थप्रति अनिच्छा पैदा हुने र क्रमशः छाड्दै जाने गरेको पाइयो । यो ध्यान १ वर्षसम्म लगातार गर्दा लागुपदार्थ सेवन गर्नेहरूमा स्वभाव परिवर्तन भई यस्ता नशालु या लागु पदार्थ छाडेको पाइएको छ ।
१३) आलस्य हराएर स्फूर्ति बढ्छ । सानो–सानो कामले पनि छिटो– छिटो थाक्ने या विश्रामपछि पनि थकानका लक्षणहरू देखिइरहने भयो भने यो ध्यानको अभ्यासले चामत्कारिक लाभ देखाउँछ ।
१४) कार्यकुशलता एवं सिक्ने क्षमतामा अत्यन्त वृद्धि पाइयो । श्रम, सीप, समय, सदाचार र साधनाको पञ्चाङ्ग जीवनशैली विकसित देखियो ।
१५) रक्त वसा (कोलेस्ट्रोल एवं ट्राइग्लिसराइड) लाई सन्तुलित राख्दछ । धमनी अवरोधजन्य ह्दयरोगमा अवरोध घटाउन मद्दत गरेको पाइयो । उच्च रक्तचापलाई सन्तुलित एवं स्थायी नियन्त्रण गरेको पाइयो ।
१६) त्रिदोषलाई सन्तुलित गर्दछ । दोषप्रधान रोगहरूलाई समूल नाश गर्दछ ।
१७) टाउको दुख्ने र विशेषतः माइग्रेन एवं तनावजन्य टाउको दुखाइमा फाइदा गरेको पाइयो ।
१८) मृगी र हिस्टिरियाका रोगीमा विशेष फाइदा गरेको देखियो । यस्ता रोगीले गुरु या विशेषज्ञको सल्लाहमा तोकिएअनुसार अभ्यास गर्नु ।
१९) शरीर र मनलाई मलरहित निर्मल बनाउनुका साथै जीवनी शक्तिलाई अत्यन्त बढाउने हुनाले एलर्जी, वंशाणुगत रोग, अर्बुद (क्यान्सर), एच. आई. भी. ÷ एड्स, हेपाटाइटिस–बी आदि स्वास्थ्य समस्यामा पनि फाइदा पुर्‍याएको पाइयो ।
२०) सुस्त मनस्थिति र मानसिक अपाङ्गता भएकाहरूमा पनि क्रमिक अभ्यासले फाइदा पुर्‍याएको पाइयो ।
२१) अन्तमा भन्नुपर्दा स्वस्थ–अस्वस्थ, तपस्वी–साधक साथै अनादि सत्ताको साथ एकाकार हुन चाहने सबैका लागि यो श्रेष्ठ ध्यान– साधना हो ।

सावधानी

ध्यानको अभ्यासका क्रममा विभिन्न सकारात्मक घटना हुँदाहुँदै पनि ध्यानपथको जानकारीका अभावले नकारात्मक जस्ता लाग्न सक्ने घटनाको जानकारी दिएर सचेत गराउन खोजेको हुँ । निम्न घटनाहरू ध्यानका बेला घट्न सक्दछन् तर डराउनु पर्दैन । गुरुको सल्लाह र साथ लिनु पर्दछ ।

१) ध्यानको अभ्यास बढ्दै जाँदा निद्रा र थकान घट्नै जान सक्दछ । निद्राले जे विश्राम दिन्थ्यो त्योभन्दा श्रेष्ठ विश्राम ध्यानबाट प्राप्त हुने हुनाले निद्रा कम हुन गएको हो । यो ध्यान बिहानका लागि बनाइएको हो तसर्थ साँझ सूर्यास्तपछि नगर्नु । सूर्यास्तपछि गर्नाले निद्रा नआउन सक्दछ । आध्यात्मिक साधकले गुरुको मार्गदर्शनमा कुनै पनि बेला र जति लामो समयावधि पनि गर्न सक्दछन् ।
२) प्रारम्भिक दिनमा भोक अत्यन्त बढ्दै जान्छ र साधकले सधैंको भन्दा अत्यन्त धेरै खाना खान थाल्दछ । फेरि केही दिनपछि क्रमिक रूपमा भोक घट्दै जान्छ र सधैंको भन्दा आधा र त्योभन्दा पनि कम खानाले पुग्दछ । ध्यानको प्रभाव बाहिरी हिस्सामा रहँदासम्म ऊर्जा क्षय बढी हुने हुनाले सो पूर्तिका लागि शरीरमा भोजनको माग बढेको हो । जब ध्यानको प्रभाव विस्तारै भित्री हिस्सातर्फ बढ्दै जान्छ तब उसले अनादि ऊर्जा प्राप्त गर्न थाल्दछ । अनादि ऊर्जा प्राप्त हुन थालेपछि भोजनबाट प्राप्त हुने बाह्य ऊर्जाको आवश्यकता घट्दछ र कम भोजनले नै तृप्ति मिल्दछ ।
३) ध्यान साधना बढ्दै जाँदा शरीर सानो हुँदै गए जस्तो, शरीर ठूलो हुँदै गए जस्तो, शरीर अत्यन्त गह्रुङ्गो हुँदै गए जस्तो, शरीर धेरै तातो भए जस्तो, शरीर धेरै चिसो भए जस्तो या यस्तै अनेकन अनुभवहरू हुन सक्दछन् । यस्तो भएमा चिन्ता लिनु जरुरी छैन । यी घटनाहरूलाई हटाउने या स्वीकार्ने दुवै कार्यबाट टाढा घटनाको केवल साक्षी बनेर पूर्ण सजगता, पूर्ण होसका साथ ध्यान साधना गरिरहने ।
४) ध्यान साधनाबाट बढी फाइदा लिन हरेक चरणमा पूर्ण उपस्थिति र शक्तिका साथ कार्य गरिरहनु पर्दछ । लाभलाई आउन दिनु पर्दछ, बोलाउनु हुँदैन । निरन्तर अभ्यास र प्रतीक्षा यसका मूल सूत्र हुन् । लाभ–हानिको लेखाजोखा गर्नु हुँदैन तबमात्र तेस्रो विधायक अवस्था आनन्द र उत्सव प्राप्त हुन्छ ।
५) चिन्ता–तनाव, डर, आत्तिएको आदि मानसिक असन्तुलनताका बेला ध्यान नगर्नु राम्रो हुन्छ । ध्यान गर्नुभन्दा पहिले गर्नुपर्ने पूर्वकर्महरू गरेर यो अभ्यासमा आउनु राम्रो हुन्छ ।
६) विधि प्रवेशभन्दा पहिले गर्नुपर्ने दस सूत्र जति सकिन्छ बढी अभ्यास गर्नु पर्दछ । एकैपटक पूर्ण गर्न नसके पनि पूर्ण गर्ने सोच र संकल्पलाई बलियो बनाउनु पर्दछ ।
७) अनादि सत्ता या सत्यलाई प्राप्त गर्ने विराट लाभलाई केन्द्रस्थ बनाएर साधना अघि बढाएपछि शरीर र मनोगत लाभ त प्रारम्भमै देखिन्छ । त्यसतर्फ ध्यान दिनै पर्दैन, केवल ध्यानतर्फ ध्यान दिए पुग्छ ।
८) मैत्री, करुणा र आनन्दको त्रिरत्न जडित आभूषण लगाएर सबैभित्र म छु र मभित्र सबै छन् भन्ने विराट भावना र भक्तिका साथ साधनालाई अघि बढाउनु पर्दछ ।
९) आनन्दित मान्छेसँग मित्रता, दुःखीलाई करुणा, पुण्यात्माबाट प्रसन्नता र पापीहरूलाई उद्धारको भावनाले चित्त प्रसन्न हुन्छ जसले ध्यान–साधनामा उन्नति हुन्छ ।
१०) शरीरका मुख्य तीन केन्द्र छन्— मस्तिष्क (बुद्धि केन्द्र, ह्दय (चित्त केन्द्र र नाभि (अस्तित्व केन्द्र । यो त्रिवेणी, जो शरीर योग, विश्व योग र अनादि योगको प्रतिनिधि केन्द्र हो । यसलाई जान र अघि बढ । मस्तिष्कको सम्बन्ध मानसँग । मनको कार्यक्षेत्र मस्तिष्क । ह्दयको सम्बन्ध प्राणसँग । नाभीको सम्बन्ध अनादि सत्तासँग । मस्तिष्क र मन मिलेर ज्ञान, बुद्धि, प्रज्ञाको जन्म । ह्दय र प्राण मिलेर प्रेम, शान्ति, करुणाको जन्म । नाभी र अनादि सत्ता मिलेर सत्य र आनन्दको जन्म ।

विशेष

निर्मल ध्यान विधि ३१–३२ वर्षबाट हजारौं मानिसले सिकिरहेका छन् जसमा सबैभन्दा बढी आफ्नो शारीरिक र मानसिक रोगोपचारका लागि अस्पताल या स्वास्थ्य शिविरमा आउनेहरू छन् । सनातन ध्यानको विधि– विज्ञान भित्रबाट मैले आजको मानिसका लागि यो संयोजन गरेको हुँ जो नामजस्तै निर्मल छ । साधकहरूले बताएका अनुभव र अनुभूतिको आधारमा हेर्दा पनि आफूभित्र सुतेको सम्भावना र शक्तिको स्रोतलाई जगाउन श्रेष्ठतम साधना प्रमाणित भएको छ । प्राप्त अनुभव र अनुभूतिका सूचनालाई आधार मानी कैयन वैज्ञानिक अनुसन्धान पनि भएका छन् एवं आवश्यक सुधार र परिमार्जन पनि ।
हामी आज समाजमा जुन सम्भावना र शक्तिको कुरा गरिरहेका छौं त्यो सतही सम्भावना र शक्तिको आख्यान हो । हामीभित्र त त्यो विराट सम्भावना र शक्तिको स्रोत छ जो बेहोस सुतेको छ । श्वास–प्रश्वासको विभिन्न प्रयोगद्वारा त्यसलाई बढाउन र पूर्ण होसका साथ दिव्य प्रयोग गर्न सकिन्छ । यो निर्मल ध्यानको गन्तव्य शरीर सत्ता, ब्रहृमाण्ड सत्ता हुँदै अनादि सत्तामा पुगेर महाविश्राम गर्नु हो ।